Het schenken van een effectenportefeuille met behoud van vruchtgebruik

Het schenken van een effectenportefeuille met behoud van vruchtgebruik betekent dat u de blote eigendom aan uw kinderen schenkt, terwijl u zelf het recht behoudt om de inkomsten (zoals interesten en dividenden) te ontvangen en soms ook controle over het beheer. Dit is een populaire techniek in successieplanning omdat het ouders toelaat vermogen over te dragen zonder het gebruik en de inkomsten te verliezen. Het vruchtgebruik kan ook worden gekoppeld aan een welzijnsclausule, die de kinderen verplicht om voor de ouders te zorgen als die later behoeftig worden. Daarnaast is het mogelijk om afstand te doen van het vruchtgebruik, wat fiscaal meestal niet belast wordt, tenzij er een schenkingsoogmerk is. Bij het schenken met vruchtgebruik betaalt u schenkbelasting op de volle waarde, maar de kinderen betalen later geen erfbelasting op het vruchtgebruik dat bij overlijden vervalt. Er zijn ook alternatieven zoals een schenking met rentelast of het gebruik van een maatschap om controle te behouden. Het is belangrijk om notarieel te schenken en duidelijke afspraken te maken over beheer, inkomsten en eventuele terugval van vruchtgebruik ten voordele van de langstlevende ouder.

Praktische aspecten en fiscale aandachtspunten

Bij het schenken van een effectenportefeuille met voorbehoud van vruchtgebruik moet dit altijd via een notariële akte gebeuren. De effecten worden vaak gesplitst op aparte rekeningen voor blote eigendom en vruchtgebruik, waarbij de vruchtgebruiker de inkomsten ontvangt en het beheer kan behouden. Omdat veel portefeuilles tegenwoordig weinig dividenden uitkeren, kan een rentelast (bijvoorbeeld 3% van de waarde) worden ingebouwd om toch een stabiel inkomen te garanderen. Het is ook mogelijk om een welzijnsclausule op te nemen die de kinderen verplicht om voor de ouders te zorgen als die later hulpbehoevend worden. Bij afstand van het vruchtgebruik is er in principe geen schenkbelasting verschuldigd, tenzij er een schenkingsoogmerk is. In Vlaanderen wordt dit soms strenger beoordeeld. Verder kan het vruchtgebruik bij overlijden terugvallen op de langstlevende echtgenoot, wat fiscaal gevolgen kan hebben. Om dubbele belasting te vermijden, kan men ook de blote eigendom aan de kinderen schenken en het vruchtgebruik aan de langstlevende echtgenoot, met een beding van conventionele terugkeer. Tot slot is het belangrijk om bij verkoop van het onderliggende goed afspraken te maken om de successieplanning intact te houden.

Wat met vruchtgebruik op een effectenportefeuille?

Schenken met voorbehoud van vruchtgebruik is populair. Bij vastgoed is duidelijk wat de vruchtgebruiker kan en mag. Hoe zit dat echter exact bij een effectenportefeuille. Wie mag kopen en verkopen? Hoe ziet de effectenrekening er dan uit?

Blote eigendom schenken

Populair.Het schenken van blote eigendom waarbij de schenker zich het vruchtgebruik voorbehoudt, is een populaire techniek. Op die manier is het weg uit het vermogen voor de erfbelasting, maar behoudt u de inkomsten en een stuk controle op wat u wegschonk.

Als het om vastgoed gaat, is alles vrij duidelijk.De vruchtgebruiker kan zelf in het pand wonen of kan het verhuren en de huur opstrijken. Als het om een effectenportefeuille gaat, zijn de zaken iets minder duidelijk, want hoe ziet de bankrekening er dan uit? Wie beheert de portefeuille en wat met de meerwaarden van de portefeuille?

Notaris.Een effectenportefeuille schenken met voorbehoud van vruchtgebruik kan niet via een hand- of bankgift, maar moet gebeuren voor een notaris. Aangezien de kaasroute sinds 15 december 2020 afgeschaft werd, zal de schenking dus voor een Belgische notaris moeten gebeuren vanaf nu en betaalt u schenkbelasting op de volle waarde van de portefeuille. Tussen ouders en kinderen is dat het vlak tarief van 3% (3,3% in Wallonië).

Praktische tips om dubbele belasting te vermijden

Maak in de aankoop- of schenkingsakte duidelijke afspraken over verkoop, zoals een volgplicht voor de blote eigenaars en een optie om de opbrengst te herbeleggen ten voordele van de vruchtgebruikers.

• Gebruik de wettelijke omzettingstabellen voor de waardering van het vruchtgebruik, die jaarlijks worden aangepast en rekening houden met de leeftijd van de vruchtgebruiker.
• Bij verkoop moet de verkoopprijs worden verdeeld volgens de waarde van vruchtgebruik en blote eigendom; zonder afspraken kan dit leiden tot erfbelasting op het deel dat de vruchtgebruikers ontvangen.
• Overweeg het vruchtgebruik te herbeleggen in een beleggingsportefeuille waarbij de vruchtgebruikers de opbrengsten ontvangen, zodat het kapitaal niet in hun nalatenschap valt en successierechten worden vermeden.
• Bij schenking met voorbehoud van vruchtgebruik betaalt u schenkbelasting op de volle eigendom, maar behoudt u het gebruiksrecht; dit kan fiscaal voordelig zijn ten opzichte van successierechten.

Na een gesplitste aankoop toch verkopen?

• Hoe zit dat precies als u een gesplitste aankoop doet van bv. een appartement vanwege uw successieplanning, maar nadien toch het pand wilt verkopen? Kan dat? En hoe zorgt u ervoor dat uw successieplanning intact blijft bij een verkoop?

Gesplitste aankoop

• Even opfrissen. Bij een gesplitste aankoop kopen de ouders een onroerend goed (bv. een appartement aan de kust) voor het vruchtgebruik en de kinderen voor de blote eigendom. Zo kunnen de ouders er nog levenslang van genieten of het appartement verhuren. Bij hun overlijden gaat het pand zonder erfbelasting naar de kinderen, als alles tenminste volgens de fiscale regels verlopen is.
• Fiscale spelregels. Om later erfbelasting te vermijden, is het in de drie gewesten wel noodzakelijk dat (1) de kinderen het geld hadden om de blote eigendom te kopen, (2) ze het geld daarvoor gebruikt hebben en (3) de waardering vruchtgebruik-blote eigendom correct is. Aangezien de kinderen doorgaans het geld niet hebben, doen ouders vooraf een schenking aan de kinderen, zodat ze hun deel (blote eigendom) kunnen betalen. U mag daarbij met een gewone bankgift (overschrijving) werken, want een notariële schenking is niet verplicht. In Vlaanderen volstaat een schenking vóór het verlijden van de notariële akte. In Wallonië en Brussel moet, als bij de compromisondertekening een voorschot betaald wordt (wat bijna altijd het geval is), de schenking vóór het compromis gebeuren. Zondigt u tegen deze fiscale spelregel, dan betalen de kinderen alsnog erfbelasting bij uw overlijden.

Verkoop zonder afspraken?

• Iedereen akkoord. Als u later het appartement wilt verkopen, moet iedereen ermee akkoord gaan om het te verkopen tegen een bepaalde prijs.
• En de verkoopprijs? Wat vaak vergeten wordt, is dat de verkoopprijs opgesplitst moet worden tussen de blote eigenaars (kinderen) en de vruchtgebruikers (ouders) en zo uitbetaald worden. Hoe ouder de vruchtgebruikers zijn bij de verkoop, hoe kleiner hun aandeel wordt in de verkoopprijs. Stel bv. dat de ouders 61 jaar zijn, dan zullen zij volgens de burgerrechtelijke tabellen 30,22% van de verkoopprijs krijgen en de kinderen 69,78%. Het vruchtgebruik eindigt dan bij de verkoop en zal niet (bij wijze van zaakvervanging) overgaan op de verkoopsom. Als de ouders later overlijden, zullen de kinderen op de prijs die de ouders voor het vruchtgebruik kregen (als het niet opgedaan is) erfbelasting betalen. Door de verkoop van het tweede verblijf ondermijnen de ouders dus deels de met de gesplitste aankoop beoogde successieplanning.

Hoe anticiperen?

• Clausules in de aankoopakte. Om later problemen te vermijden, controle te behouden en fiscaal te optimaliseren, is het aangeraden in de oorspronkelijke aankoopakte van de gesplitste aankoop een aantal clausules te zetten.
• Clausule 1: volgplicht. Het is aangewezen om in de oorspronkelijke aankoopakte een zgn. volgplicht te zetten voor de blote eigenaars (kinderen). Als de ouders willen verkopen, moeten de kinderen ‘volgen’ op hun verzoek.
• Clausule 2: optie herbelegging. Een andere interessante clausule is dat de ouders bij de verkoop de keuze hebben om ofwel hun deel te krijgen (30,22% in ons voorbeeld), ofwel dat het vruchtgebruik voortgezet zal worden op het saldo van de verkoopopbrengst die naar hun keuze herbelegd zal worden. De ouders kunnen dan bv. de verkoopprijs beleggen bij hun bankier, waarbij zij (levenslang) het vruchtgebruik (interesten en dividenden) krijgen van de beleggingsportefeuille. Wanneer de ouders dan overlijden, zit het kapitaal (verkoopprijs) niet meer in hun nalatenschap en blijft de oorspronkelijke successieplanning dus intact.
• Om controle te behouden en uw successieplanning intact te houden, zet u het best in de aankoopakte van de gesplitste aankoop een volgplicht bij de verkoop en de mogelijkheid tot herbelegging van de verkoopsom.

U kunt ook een last aan de schenking koppelen, zoals een lijfrente waarbij de begiftigde u periodiek een bedrag betaalt, wat vooral nuttig is als de portefeuille weinig inkomsten oplevert. Daarnaast is het mogelijk een welzijnsclausule op te nemen, die de kinderen verplicht om voor uw levensonderhoud te zorgen als u iets tekortkomt. Dit vangnet kan ook in een notariële akte worden opgenomen, zodat u achteraf niet naar de rechter hoeft te stappen om de last af te dwingen. Verder kan het wettelijk toegekend opvolgend vruchtgebruik (WTOV) ervoor zorgen dat uw langstlevende echtgenoot het vruchtgebruik krijgt na uw overlijden, wat u kunt uitsluiten via testament of door verzaking. Ook kunt u het vruchtgebruik later afstaan zonder bijkomende schenkbelasting, wat flexibiliteit biedt.

De welzijnsclausule

Welzijnsclausule? Een andere mogelijkheid is dat u in het bewijsdocument van de bankgift of notariële akte een zgn. welzijnsclausule inbouwt. Dat komt erop neer dat de ouders schenken maar met de last dat als de ouders iets tekort zouden komen, de kinderen hun levensonderhoud moeten verschaffen. Zo’n welzijnsclausule is een last die gekoppeld wordt aan de schenking, dus als de ouders iets tekortkomen, moeten de kinderen in hun levensonderhoud voorzien. Het is aan te raden om te preciseren wat er allemaal onder die welzijnsclausule valt. Denk daarbij bv. aan huisvesting, de aankoop van voeding, het schoonmaken van het huis, het betalen van energie-, dokters- en ziekenhuiskosten, verpleging, medicatie, enz.

Bankgift of notarieel?

U kunt zo’n welzijnsclausule inbouwen in een notariële schenkingsakte of in het bewijsdocument van een bank- of handgift. Omdat een notariële akte een uitvoerbare titel vormt, hoeft u achteraf, in tegenstelling tot wie voor een bankgift koos, niet naar de rechter te stappen om de uitvoering van de last af te dwingen.

Herroepen bij behoeftigheid?

Een allerlaatste redmiddel is dat u de schenking herroept wegens ‘ondankbaarheid door het weigeren van onderhoud te verschaffen’. Dat staat trouwens uitdrukkelijk in de wet (art. 4.174, §1, 3° BW). Dat moet dan wel voor de rechter gevraagd worden en daaraan zijn drie voorwaarden verbonden: u moet dan (1) echt behoeftig zijn op het vlak van voeding, huisvesting en medische verzorging; (2) u mag niet zelf uw behoeftigheid gecreëerd hebben; en (3) de begiftigde moet in staat zijn om uw onderhoud te verschaffen.

Wie schenkt zonder voorbehoud van vruchtgebruik of zonder rentelast, zet veiligheidshalve het best een duidelijke ‘welzijnsclausule’ in de schenkingsakte of het bewijsdocument, zodat u achteraf zelf niets tekortkomt.

Afstand van vruchtgebruik na schenking

Na een schenking met voorbehoud van vruchtgebruik kunnen de ouders of schenker afstand doen van het vruchtgebruik. Dit betekent dat zij het recht op gebruik en inkomsten van het goed opgeven, waardoor de begiftigde volle eigenaar wordt. Bij onroerend goed moet deze afstand notarieel gebeuren, terwijl bij roerende goederen een onderhandse akte volstaat. Deze afstand leidt niet tot extra schenkbelasting, omdat die al bij de schenking op de volle eigendom werd betaald. Het is aan te raden om deze afstand met alle betrokken partijen te regelen en schriftelijk vast te leggen om misverstanden te voorkomen.

Wijzigingen en annuleringen van schenkingen

Een schenking is in principe onherroepelijk, maar kan in onderling overleg worden aangepast of ontbonden. Dit kan bijvoorbeeld door het toevoegen van een beding van terugkeer, waardoor het geschonken goed terugkeert naar de schenker als de begiftigde overlijdt vóór de schenker. Ook kan de schenker eenzijdig afstand doen van het vruchtgebruik of andere lasten, mits dit schriftelijk wordt vastgelegd. Schenkingen tussen echtgenoten zijn een uitzondering en kunnen op elk moment herroepen worden, zelfs na het overlijden van de begiftigde. Dit biedt een flexibele mogelijkheid om schenkingen te annuleren of aan te passen. Het is belangrijk om wijzigingen goed te documenteren, bij voorkeur via een notariële of onderhandse akte, afhankelijk van het type goed.